Wim van der Weegen, Onderzoeksraad voor Veiligheid:

‘Het beeld is de drager van de boodschap’

Onderzoek laat zien dat de burger de overheid steeds minder vertrouwt, stelt Wim van der Weegen, hoofd Bestuurlijke Zaken, Advies en Communicatie van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Toch willen burgers bij rampen juist van de overheid antwoord op de vraag hoe zoiets heeft kunnen gebeuren. Kan de overheid dan geloofwaardig antwoord geven op die vraag?
 

Nederlanders zijn steeds beter opgeleid en kunnen bovendien via internet eenvoudig veel informatie verzamelen. Dat zij enigszins wantrouwend tegenover de overheid staan, is niet per se negatief. Er is behoefte aan informatie die op onafhankelijke wijze is verzameld, zodat burgers op basis daarvan hun eigen oordeel kunnen vormen. Je kunt stellen dat de burger zich emancipeert. Hij hecht daarbij meer waarde aan informatie van onafhankelijke instituten zoals de Algemene Rekenkamer of de Nationale Ombudsman. 

‘Bedenk al in een vroeg stadium hoe je wilt eindigen’ 

Soms wordt Nederland geconfronteerd met een catastrofe van enorme omvang, zoals de ramp met de MH17. Bij zulke gebeurtenissen wordt de Onderzoeksraad voor Veiligheid betrokken. Die start een onafhankelijk onderzoek om uiteindelijk tot een afgewogen oordeel te komen. Van der Weegen: “Doel is de feiten op tafel te leggen. Maar hoe presenteer je een onafhankelijk onderzoek ook nog op een onafhankelijke wijze?”

Kracht van het beeld

Van cruciaal belang daarbij is een krachtig beeld. Volgens Van der Weegen zijn onze hersenen namelijk veel beter in staat om beeld te verwerken dan tekst. “En onderschat niet dat een beeld ‘het beeld van de dag’ kan worden. In onze communicatie denken we daar dus altijd bewust over na”, legt Van der Weegen uit. Bij MH17 was het belangrijk dat de conclusies uit het rapport snel en eenduidig wereldwijd verspreid zouden worden. Maar hoe doe je dat? Want er waren onderzoekers uit maar liefst zeven landen bij het MH17-onderzoek betrokken. Dat leverde een onderzoeksrapport van 800 pagina’s op. Hoe zorg je dat je daarbij de regie over jouw boodschap houdt en er ook nog het juiste beeld uit destilleert?

Speciaal ontworpen

“Het beeld moest dominant zijn, het was de drager van onze internationale boodschap”, benadrukt Van der Weegen. En dus heeft de Onderzoeksraad voor Veiligheid een illustrator gevraagd om op basis van vooraf gegeven input een concept voor dat ene beeld te ontwerpen. Dat werden uiteindelijk vier elementen: Tjibbe Joustra, de verantwoordelijke voor het rapport, met op de achtergrond het nagebouwde frame van het verwoeste vliegtuig (op basis van een reconstructie), een groot videoscherm met daarop de belangrijkste conclusies en de afzender Dutch Safety Board. “Een succes”, blikt Van der Weegen terug. “Alle kranten en media hebben de volgende dag dat ene beeld gepubliceerd.”

Tien maanden voorbereiding

Dat kostte overigens wel tien maanden aan voorbereiding. Op de grote dag van de presentatie heeft de Onderzoeksraad op vier verschillende locaties presentaties verzorgd, zijn er publieksversies van het onderzoek in vier verschillende talen gepubliceerd en is ook in vier talen een animatie van twintig minuten vertoond met een zo feitelijk mogelijke reconstructie van de gebeurtenissen. En speciaal voor de nabestaanden, die tijdens het onderzoek een belangrijke stem en positie hadden, is er een boek geschreven, dat die dag aan hen is overhandigd.

Herkennen en erkennen

“We hebben allemaal emoties tijdens gebeurtenissen met veel maatschappelijke impact. Als overheid moet je die herkennen en erkennen”, duidt Van der Weegen. Hoe? “Bijvoorbeeld door ruimte te geven aan een tegenmacht als de Algemene Rekenkamer of Onderzoeksraad voor Veiligheid. Dat helpt om ‘het vertrouwen in de samenleving te stutten’.”

Zijn slotadvies: “Sluit in je communicatie altijd nauw aan bij de manier waarop mensen informatie verwerken. Bedenk bovendien al in een vroeg stadium hoe je jouw verhaal wilt beëindigen, welke boodschap daarbij hoort en uiteraard hoe je die vervolgens zo krachtig mogelijk verbeeldt.”

Over Wim van der Weegen

Wim van der Weegen is hoofd Bestuurlijke Zaken, Advies en Communicatie van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Hij werd ‘Communicatieman van het Jaar’ in 2017. Hij was de motor en inspirator achter de communicatie van het eindrapport over de crash van vlucht MH17.