Vijf visies van buiten

Hoe kijken Rembrandt-experts van buiten de stad aan tegen ideeën om De jonge Rembrandt en Leiden structureel aan elkaar te koppelen? Vijf opvattingen.

Epco Runia, Rembrandthuis:

‘Uitbouwen wat er is’

“Vooropgesteld: Rembrandt is een Amsterdammer, en daar verander je weinig aan. Ik denk dat het voor Leiden belangrijk is om aan te sluiten bij wat er al is in de stad, zoals de profilering van Leiden als ‘Stad van Ontdekkingen’. ‘Rembrandt de Ontdekker’ past mooi bij zijn beginperiode. In elke ets zie je zijn zoektocht terug om erachter te komen wat hij nu precies wilde; het is ongelooflijk hoe experimenteel zijn werk was. Dat aspect belicht men ook in het RembrandtLAB, een initiatief van De Lakenhal, het Rembrandthuis, Leiden Marketing en het Cultuurfonds. Hedendaagse kunstenaars doen hier vernieuwend onderzoek naar het kleurgebruik en de kleurtechnieken van Rembrandt. Er zijn al wel kleine tentoonstellingen en bijeenkomsten geweest, maar dit zou je natuurlijk geweldig voor een breder publiek toegankelijk kunnen maken, bijvoorbeeld in het huis van Van Swanenburgh. Bouw dus vooral uit wat er al is!”

Petria Noble, Rijksmuseum Amsterdam:

‘Verbind Rembrandt met geschiedenis’

Leiden is een stad met een rijke historie op het gebied van kunst, wetenschap en cultuur. In de 17de eeuw was Leiden een stad waar veel onderzoekers verbleven, zoals onder andere René Descartes. Een van zijn, voor die tijd, radicale ideeën was dat experimenten en observatie nodig waren om de natuur te leren kennen. Het moet geen toeval zijn dat Rembrandt zijn hele leven een groot liefhebber is geweest van observatie en experimenten. Het lijkt waarschijnlijk dat ze elkaar kenden.

Het is naar mijn mening daarom belangrijk om de kunst van Rembrandt met geschiedenis te verbinden (net als wij in het Rijksmuseum doen). Niet alleen de geschiedenis van de schilderkunst maar juist ook die van cultuur, filosofie, theologie, literatuur, toneel, techniek en natuurwetenschappen moet worden verteld.
Wat was de intellectuele sfeer in Leiden in die tijd? Wat waren de belangrijke filosofische debatten? Wat waren de controversies? Wie waren de spelers? Dat is nu alleen in geschiedenisboeken te lezen.

Leiden is al een mooi groot openluchtmuseum, maar er moet geen megagrote toeristattractie komen. Wel kan worden gedacht aan de uitbreiding van bestaande instellingen en musea en deze met elkaar te linken: Universiteit Leiden, Hortus Botanicus, Boehaave museum. Het huis van Swanenburgh kan bijvoorbeeld gebruikt worden voor permanente tentoonstellingen/ en activiteiten.

Ernst van de Wetering, Rembrandt Research Project:

‘Creëer een openluchtmuseum’

“Laat ik met klem benadrukken dat je Rembrandt niet als merk moet neerzetten. Ga niet geforceerd op zoek naar verbindingen met Rembrandt als student, en al helemaal niet als ondernemer. Dat was hij namelijk niet, hij was een kunstenaar. In zijn tijd kwamen kunstliefhebbers in zijn atelier om met hem over kunst te praten, en soms kochten ze dan ook nog een schilderij. Zijn beginperiode is natuurlijk wel van onschatbare waarde geweest, men zag toen al dat hij een groot genie was. Dat moet je hier, in Leiden, laten zien. Helaas is er niet veel tastbaars in de stad terug te vinden. Zo is zijn geboortehuis aan de Weddesteeg helaas tot twee keer toe afgebroken. Mijn advies? Een Rembrandt-openluchtmuseum: bouw zijn geboortehuis en de moutmolen waar zijn vader molenaar was, opnieuw op. Toon in het huis van zijn leermeester Jacob van Swanenburgh zijn vroege werken. Een permanente tentoonstelling van reproducties van zijn hele oeuvre, in samenhang met de werken van Lucas van Leyden. Wanneer bezoekers dit kunnen bewonderen? In 2019, wanneer Museum De Lakenhal heropent met de tentoonstelling ‘Jonge Rembrandt’; daar moet het nieuwe openluchtmuseum bij aansluiten. En dan moeten die twee vroege werken die nu in het Rijksmuseum hangen natuurlijk hier in Leiden te zien zijn. Dat spreekt vanzelf.”

Gary Schwartz, kunsthistoricus:

‘Hij was een Europeaan’

“Natuurlijk is Leiden belangrijk geweest als oorsprong van zijn carrière, maar de stad is niet de springplank geweest voor het wereldtoneel. Koppel Rembrandt dus op een bescheiden manier aan Leiden en ga op zoek naar bestaande verbanden. Welke? Denk bijvoorbeeld aan de Haagse connectie, waar ‘Rembrandt de hofkunstenaar’ geboren is. Je kunt het Oranjehuis erbij betrekken, waar je zijn werk plaatst in een 17e eeuwse kunstomgeving. Daar zie ik wel kansen. Of grootser gedacht: zie Rembrandt als Europeaan. Je zou Rembrandtplekken moeten scheppen, in Parijs, München, en Florence. Leiden zou een van deze plekken kunnen zijn. Of grootser gedacht: zie Rembrandt als Europeaan. Je zou Rembrandtplekken kunnen scheppen overal waar hij in zijn jonge leven indruk heeft gemaakt, zoals Londen, Parijs, Wenen en Florence. Op die manier creëer je een europees perspectief waarvan Leiden het focus is. Hier in Leiden moet je zijn geboortehuis in ere herstellen, dat zijn we aan zijn stand verplicht, toch?”
Gregor Weber, Rijksmuseum Amsterdam:

‘Je moet het voelen’

“De grootste kans voor Leiden ligt volgens mij in de aansluiting bij de kernwaarden ‘innovatief’ en ‘authentiek’. Dat zijn twee begrippen die prachtig bij Rembrandt passen, maar ook bij de stad. Om te zorgen voor een continuüm zou je die waarden ook aan andere mensen moeten koppelen. Je zou hiervoor een Rembrandt-prijs of academie in het leven kunnen roepen. Zodat je innovatie, Rembrandt en Leiden met elkaar associeert. Het is best lastig om ‘authenticiteit’ aan Leiden te verbinden, aangezien er veel verloren is gegaan. Maar je kunt authenticiteit ook creëren, bijvoorbeeld door een nieuw beeld op een echt goede plek te plaatsen. Je moet het voelen! Dat hebben we in Amsterdam ook gedaan, en het brons van het beeld is helemaal gaan glimmen van de grote hoeveelheid aanrakingen van toeristen. Als Rijksmuseum dragen wij Leiden een warm hart toe. Zie ons niet als grote boze wolf, maar als moederinstituut. We onderzoeken nu de mogelijkheid om Museum De Lakenhal twee vroege werken van Rembrandt in permanente bruikleen geven. Dat zou toch mooi zijn?”