Van vrijwillig naar verplicht

Door intensief te praten over kinderwens, seksualiteit en anticonceptie zijn veel ‘onverstandige’ zwangerschappen te voorkomen, zo is de praktijk in Tilburg. Toch blijft ook de vraag: kan (en moet) je anticonceptie verplichten?

In gesprek over ‘onverstandige zwangerschappen’
6-Connie-Rijlaarsdam.jpg

In Tilburg ging verpleegkundig specialist Connie Rijlaarsdam sinds 2014 het gesprek aan met dertig kwetsbare vrouwen die zich in een weinig geschikte situatie bevonden voor het krijgen van een kind. Ze sprak over seksualiteit, kinderwens en anticonceptie. En ze bood hen anticonceptie aan. 86 Procent ging (langdurig) anticonceptie gebruiken. Rijlaarsdam: “Het succes zat in respectvol met elkaar omgaan, de tijd nemen, aandacht voor de sociale context en niet opgeven bij tegenslag. Dat leidde tot een relatie met vertrouwen.”
Eenzelfde programma is nu opgezet in Rotterdam, met 141 vrouwen die in beeld zijn bij de hulpverlening: ze zijn verslaafd, hebben psychische problemen of een verstandelijke beperking.

Vijf thema’s

Uit het programma destilleerde Rijlaarsdam vijf thema’s die van belang zijn bij het voorkomen van ongewenste zwangerschappen: geld, kennistekort, verantwoordelijkheid, context en emoties.

1. Geld
“Een spiraaltje kost al gauw 160 euro. Dat heeft niet iedereen zomaar.”

2. Kennis
“Er zijn veel misverstanden over de cyclus, anticonceptie en zwanger worden, ook bij hulpverleners. Hoe kun je mensen motiveren voor anticonceptie als je de juiste kennis niet hebt?”

3. Verantwoordelijkheid
“De persoon zelf is verantwoordelijk. Zo hebben we dat geregeld. Maar hulpverleners hebben een belangrijke rol om ervoor te zorgen dat ze die verantwoordelijkheid kunnen nemen. Je moet bij een intake anticonceptie niet afvinken, maar goed bespreken. ‘Waarom gebruik je het wel/niet?’ ‘Past het anticonceptiemiddel wel bij de manier waarop jij leeft?’ Je moet sturen en er bovenop zitten. En daar hoort ook het slechten van bureaucratische barrières bij.”

4. Context
Hoe iemand leeft, is belangrijk bij het gesprek dat je aangaat. Voor professionals is een goed netwerk essentieel om de juiste stappen te kunnen zetten.

5. Emotie
“Er is handelingsverlegenheid. Kinderwens, seksualiteit en anticonceptie bespreek je niet in 10 minuten. Wij gaan op huisbezoek. Iedere casus kost 5 tot 6 uur. Je moet er zijn en er bij blijven. Meegaan naar een huisarts als het nodig is. En weten dat ze terug kunnen komen als ze vragen of klachten hebben.”

Connie Rijlaarsdam is 12 april met haar programma door het publiek uitgeroepen tot ‘meest invloedrijke persoon publieke gezondheid 2016’.

‘Rond anticonceptiegesprek af’

“De wijze waarop je het gesprek kunt aangaan rond kwetsbaar ouderschap was nieuw voor mij. Belangrijk inzicht is dat je rekening moet houden met alle aspecten en het gesprek vooral moet afronden. Dat sterkt mij het gesprek met mijn patiënten rondom anticonceptie te voeren.”

Marian Ziekman, Verpleegkundig specialist, PsyQ

Ook het s-woord komt aan bod

Op de verloskamer

“Goedemorgen mevrouw De Vries. Ik had u niet op de verloskamer verwacht.”
-“Ik heb pijn in mijn buik.”
“Ik wist niet dat u zwanger was. Ik dacht dat we een paar jaar geleden anticonceptie hadden afgesproken. Wat houdt u bezig?”
-“Onze John is er nooit. Heel druk.”
“En de twee kinderen?”
-“Samantha is bijna een jaar en loopt nog niet. Angel zie ik één keer per week.”
“Waarom heeft u geen anticonceptie?”
-“Geen centjes.”
“We kunnen wel iets regelen. We moeten zien te voorkomen dat er meer kinderen komen.”
-“Maar ik wil misschien nog een vierde.”
“Ja, als het rustiger is. Ik merk wel dat u gemotiveerd bent. Ik kan regelen dat u implanon krijgt.”
-“Kost dat wat?”
“We gaan regelen dat het u niets kost.”

Een reëel gesprek uit de praktijk van het anticonceptieproject van Connie Rijlaarsdam in Tilburg, zoals dat bij het Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis wordt gevoerd. Hier worden onderwerpen besproken die anders worden gemeden en problemen tot gevolg kunnen hebben die pas worden opgemerkt als zich al incidenten voordoen. Daarbij komt ook het s-woord aan bod.

De dagelijkse praktijk van het project op het Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis is gestoeld op een aantal afspraken en gaat uit van een aantal aannames:

  • Er is een handreiking kinderwens.
  • Basis is tijd nemen voor een goed gesprek.
  • Uitgangspunt is de beroepsopvatting dat het bespreken van seksualiteit en intimiteit ook tot je taak van huisarts behoren, als essentieel deel van het leven, gecombineerd met een flinke dosis gezonde nieuwsgierigheid.
  • Er is een keten met partners, zoals apotheek en de facturenafdeling.
  • Er is een huisarts die kan worden ingeschakeld.
  • Er zijn ‘ambassadeurs’ (aandachtfunctionarissen) die anticonceptie promoten.
  • De taakopvatting is altijd naar mensen toe te gaan.
VOOR of TEGEN verplichte tijdelijke anticonceptie?

Twee jaar geleden was Paul Vlaardingerbroek, hoogleraar jeugd- en familierecht aan de Tilburg Universiteit, een van de weinige openlijke voorstanders van verplichte anticonceptie in het geval een groot risico bestaat op verwaarlozing of mishandeling van kinderen. Nu verandert dat. Positieve ervaringen komen uit Tilburg en Rotterdam. Robert Vermeiren, hoogleraar forensische kinder- en jeugdpsychiatrie aan het VUmc, blijft echter tegenstander. Bekijk hier hun betogen vóór en tegen het idee voor zo’n rechterlijke maatregel.

VOOR

Paul Vlaardingerbroek

TEGEN

Robert Vermeieren

Enkele reacties

“Welke criteria stel je? Uit recent onderzoek blijkt dat IQ niet bepalend is voor niet-succesvol ouderschap. Terwijl onder dat label momenteel wel kinderen bij ouders worden weggenomen.”

“Waarom zoveel focus op het inschatten van risico’s aan de voorkant. Kijk naar de casussen die er nu al zijn, van ouders die het niet kunnen.

“Wanneer je ingrijpt in iemands leven, moet je extra scherp kijken. Anders worden mensen niet geboren die anders wel waren geboren. Daarnaast sluit verplichte anticonceptie andere wegen af.”

“Als je anticonceptie gratis aanbiedt, grijpen de meeste vrouwen dat aan. Laten we liever werken aan minder armoede, beter onderwijs en goede voorlichting.”

“Een maatregel verplichte anticonceptie is altijd tijdelijk, en omkeerbaar als het weer wat beter gaat met ouders.”

“Er is geen sprake van een doelgroep. Een rechter beoordeelt op basis van de individuele en persoonlijke omstandigheden van de ouders of oplegging van een maatregel anticonceptie nodig is.”