Aan tafel over kunst en zorg

Sectoren weten elkaar steeds vaker te vinden

‘Ga het vooral DOEN!’

Kunst en zorg: het zijn twee sectoren die elkaar al regelmatig weten te vinden. Maar er is nog veel meer mogelijk. Dat begint met goed laten zien wat er al gebeurt, de succesvolle vrijages ontsluiten; met de onzichtbare pareltjes ter inspiratie zichtbaar maken. En met beseffen dat resultaten en effecten niet altijd keihard definieerbaar zijn.

Wat is de toegevoegde waarde van kunst binnen de zorgsector? Wie zijn er in Leiden al actief op dit vlak? Wat zijn typisch Leidse thema’s waarmee we kunnen aanhaken bij landelijke initiatieven? Wie moet er welke rol vervullen? En hoe ziet ons verlanglijstje aan de politiek, de zorginstellingen en de ‘samenleving’ eruit?

Betekenisvolle samensmeltingen
In veel beleidsstukken, zoals bijvoorbeeld de Cultuurnota van de gemeente, komt de combinatie ‘zorg’ en ‘kunst’ nog maar zelden voor. Het lijken twee gescheiden werelden, die weinig met elkaar van doen hebben. Maar in de stad is er al van alles gaande wat op het tegendeel wijst.
Overal in Leiden vinden – soms kleinschalige – betekenisvolle samensmeltingen tussen beide sectoren plaats. Zoals in Robijnhof, waar senioren, studenten, statushouders en mensen met een lichte begeleidingsvraag bij en door elkaar heen wonen. Kunstenares Roos Tulen haalt daar met behulp van een pot thee en een goed gesprek ‘verhalen’ op en legt in kunstzinnige uitingen, samen met bewoners, de cultuur van deze boeiende smeltkroes in een serie publicaties vast. Of neem ‘De Kunstverleners’, een stichting die door middel van kunst en kunstbeoefening op allerlei manieren bijdraagt aan de kwaliteit van leven voor mensen die van zorg afhankelijk zijn. Zo maken zij kunstwensen van ernstig zieke mensen tot werkelijkheid. Je kunt een kunstwerk lenen, maar je kunt ook met een professionele kunstenaar op je eigen manier kunst maken.
Ook in grote zorginstituten is er een beweging gaande, draaien kunst en zorg steeds vaker om elkaar heen. Neem de ziekenhuizen, waar het vak ‘Kunstobservatie’ langzaamaan raakt ingebed in de scholing van medici. En niet voor niets. Want wat blijkt? Artsen stellen vaak betere diagnoses door naar kunst te kijken, zo blijkt uit onderzoek.

Voorbeelden beter verkopen
Nu er op allerlei niveaus boeiende combinaties ontstaan tussen kunst en zorg en er al zoveel gebeurt in de stad, waarom is dat dan niet terug te vinden in zoiets als de gemeentelijke Cultuurnota? Kennelijk is datgene wat er gebeurt nog te weinig zichtbaar.
Dus is het zaak de voorbeelden beter te verkopen. Trek die ambtenaren maar achter hun bureau vandaan. Vraag raadsleden maar om eens aan te schuiven bij een kunstactiviteit in de zorgsector. Maak zorgbestuurders maar systematisch sensitiever voor de mogelijkheden van kunst in de zorg. Want, hoewel zij wel degelijk waren uitgenodigd om aan deze ‘cultuurtafel’ mee te praten over dit onderwerp, zijn zij helaas niet op komen dagen

Vertrouwen en actiegerichtheid
Uiteraard is het best lastig dat beide werelden in bepaalde opzichten zo verschillend zijn. Zo is de zorgsector behoorlijk dicht-gereguleerd, en gericht op het vermijden van risico’s. De werkdruk is er hoog en bijna alles is geprotocolleerd. Met weinig ruimte voor eigen initiatief. Daartegenover staan dan vaak de vrijdenkers van de culturele sector, de creatieven die graag het experiment aangaan. Zonder direct te weten wat het oplevert. Een groot cultuurverschil.
Om dan samen een combinatie aan te gaan, is vertrouwen nodig. Vertrouwen dat de combinatie iets gaat opleveren. Al is niet altijd direct meetbaar of van tevoren vast te stellen wat dat is. Maar ook is een bepaalde actiegerichtheid nodig. Niet eerst onderzoeken of iets wel nodig is. Maar gewoon doen! Zoals het prikkelarme concert, begin dit jaar, in de Stadsgehoorzaal in Leiden, waarbij het Ricciotti ensemble speciaal voor kinderen met autisme een bijzondere voorstelling over dieren verzorgde. Een groot succes, waar ook de Stadsgehoorzaal door verrast werd. Met als na-ijlende boodschap: ‘Dit kan dus ook!’

Haakjes vinden
Voor beide ‘werelden’ ligt er de opdracht om de oren en ogen open te houden voor mooie combinaties en waar dat kan aansluiting te zoeken bij relevante nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen. Zoals het concept van ‘Positieve gezondheid’ van Machteld Huber, dat booming is. Zijn daar haakjes te vinden voor de kunstsector? Hoe kan ik daar met mijn discipline op aansluiten? En wat is dan precies datgene wat kunst kan toevoegen? De frisse blik? De verrassende oplossing? Of zit het ‘m in de details; in hele kleine pareltjes en overwinningen op microniveau?

Verlanglijstje
Om in de toekomst nog meer combinaties mogelijk te maken tussen kunst en zorg, kan een verlanglijstje helpen. Geadresseerd aan de nieuwe raadsleden, ambtenaren van de gemeente Leiden en bestuurders van zorginstellingen. Daarop prijken de volgende ingrediënten:

  • Maak ruimte in leegstaande panden voor presentaties en activiteiten. Creëer omstandigheden om boeiende combinaties te ontwikkelen tussen kunst en zorg. Ga die ruimtes betekenisvol inrichten. En maak daarbij gebruik van kunstenaars die net even anders kunnen denken.
  • Zorg dat kunstenaars fatsoenlijk betaald worden voor hun interventies. Te vaak organiseren zij activiteiten waarbij iedere leverancier keurig wordt betaald, behalve de initiatiefnemers zelf. Een fatsoenlijk beleid dat daar iets aan doet, is een katalysator voor nieuwe zinvolle kunst-zorgcombinaties.
  • We denken vaak in onmogelijkheden. Zonde. Kies als stad voor de insteek: Wat kan er wel? En ga met die open blik op zoek.
  • Ga op zoek naar eenvoudige combinaties die snelle winst kunnen opleveren. Ontwikkel bijvoorbeeld een theaterkanaal voor patiënten van ziekenhuizen. Met uitgezonden registraties van voorstellingen die plaatsvinden in Leidse theaters.
  • Maak met elkaar zichtbaar welke succesvolle combinaties tussen kunst en zorg er nu al zijn. En wat ze opleveren. Laat zien wat er allemaal mogelijk is, en wie er dan welke rol moet vervullen. Inspireer elkaar met mooie voorbeelden. En ga daarna vooral DOEN! Accepteer dan wel tegelijkertijd dat niet alles meetbaar en voorspelbaar is. Vertrouw op een mooie uitkomst. We willen immers allemaal een mooiere en fijne inclusieve stad.

Volgende stap is wellicht om een denktank te vormen, van betrokken inwoners van Leiden die al acteren op het snijvlak van kunst en zorg. Doel: de politiek, ambtenaren en instellingen gevraagd en ongevraagd adviseren, stimuleren en bijstaan om meer werk te maken van kansrijke combinaties.

Met zorg aan tafel

VOEDZAAM GESPREK

Niet alleen het heerlijke eten van de kunstenaars Jamal en Himli was smakelijk en voedzaam. Het gesprek aan tafel ook. Een verslagje in quotes.
‘Waarom staat er geen paragraaf over kunst en zorg in de Cultuurnota?’
‘Veel therapievormen, waarbij kunst wordt ingezet in de zorg, zijn de afgelopen jaren wegbezuinigd.’
‘Als ik een activiteit organiseer in mijn wijk, dan wordt de leverancier van strobalen betaald en de man die de circustent levert ook. Maar ik, de organisator en bedenker van het idee, krijg helemaal niets.’
‘Er is een ontwikkeling gaande. Belevingstheater op het snijvlak van het sociale domein en kunst is in. Kijk maar naar de Veenfabriek en het PS|theater.’
‘In de medische wereld is kunstobservatie als nieuw vak in opkomst. Want wat blijkt? Medici stellen betere diagnoses door naar kunst te kijken.’
‘We leven in een tijd waarin we afgerekend worden op resultaten. Maar wat kunst in de zorg oplevert, is niet altijd meetbaar. Dat vraagt om vertrouwen: durf het experiment aan te gaan, zonder dat je precies weet wat de uitkomsten zijn.’
‘Het concept ‘Positieve gezondheid’ van Machteld Huber wint snel aan populariteit. Daar kunnen we met kunst bij aanhaken.’
‘De zorg is erg geprotocolleerd. Er is weinig ruimte voor vrijdenkers en experiment. Hoe krijgen we dat open?’
‘We hebben veel mooie gebouwen en oude scholen: daar ruimte maken is minstens zo belangrijk. En ga die ruimtes dan betekenisvol inrichten. Daar kan kunst het verschil maken.’
‘Het gaat er ook om zorgmanagers sensitiever te maken voor de mogelijkheden van kunst in de zorg.’

Zij zaten aan tafel

Chantal van Arensbergen, Eigen Regie in Zorg en Welzijn
Fransje Barnard, Libertas Leiden
Hilmi Bougamza, kunstenaar en bewoner van de Robijnhof
Greet Meester, ontwikkelingspsycholoog en muziekagoog
Sandrine van Noort, kunstadviseur en curator bij LUMC
Resi van der Ploeg, beeldend kunstenaar
Teresa Rietbergen, beelden kunstenaar
Jamal Salhi, kunstenaar en bewoner van de Robijnhof
Roos Tulen, kunstenaar
Wouter Ydema, gemeente Leiden en oud stadsdichter

Twitter
Facebook