Licht verstandelijk beperkt en verward. Wat dan?

Bij mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen, daklozen of gedetineerden wordt vaak niet herkend dat sprake is van een licht verstandelijke beperking. Deze mensen worden soms overvraagd en ondersteuning en behandeling sluiten niet goed aan. Wat werkt wel?

Een alternatief voor de crisiskaart

Werkt de crisiskaart die de GGZ gebruikt ook bij mensen met een licht verstandelijke beperking? MEE Gelderse Poort zoekt het uit in de gemeenten Tiel en Berg en Dal.

Het heeft het formaat van een bankpasje. Erop staan kerngegevens die belangrijk zijn wanneer een persoon in een psychische crisis raakt. Denk aan persoonsgegevens, medicatie en contactpersonen, maar bijvoorbeeld ook aan wensen bij opname.

GGZ-methodieken

De vraag is of deze crisiskaart in de huidige vorm ook werkt bij mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB). “De crisiskaart kent zijn oorsprong in de GGZ, met methodieken vanuit de GGZ”, legt Christel de Krosse uit. Zij is adviseur Expertisecentrum MEE Gelderse Poort en projectleider Ontwa(a)r verward gedrag. “De kaart is opgesteld door de persoon in kwestie met ondersteuning van een onafhankelijk adviseur. Het gaat daarbij om inzicht in het eigen functioneren op weg naar herstel. Je kunt je afvragen of dat bij LVB’ers op dezelfde manier werkt. Hier is niet zo zeer sprake van herstel, maar van stabiel houden van de situatie. Ook kan ik me voorstellen dat het netwerk – familie en begeleiders een andere rol hebben.” Niet elke LVB’er heeft een verleden bij de GGZ, maar voor sommigen van hen zou een Crisiskaart wel handig zijn.

‘Een verstandelijke beperking kan ook de oorzaak zijn van verward gedrag’

Alternatieve crisiskaart

Precies om die reden wordt tot 2019 in gemeenten Berg en Dal en Tiel – in de veiligheidsregio Gelderland-Zuid – een experiment uitgevoerd waarbij wordt onderzocht hoe de huidige crisiskaart functioneert voor LVB’ers. Als er verbeteringen mogelijk zijn, wil MEE een ‘alternatieve crisiskaart’ ontwikkelen voor zelfstandig wonende mensen met een LVB. Die crisiskaart zou dan in heel Nederland kunnen worden gebruikt. De Krosse: “In de praktijk zien wij dat veel verward gedrag voortkomt uit de beperking. Een crisiskaart zou kunnen helpen bij het voorkomen van escalatie.”

Vroegsignalering en preventie

Tegelijkertijd investeert Gelderland-Zuid in vroegsignalering en preventie. De Krosse: “Veel mensen denken dat verward gedrag wordt veroorzaakt door een psychische beperking. Maar een verstandelijke beperking kan net zo goed de oorzaak zijn. Mensen met autisme begrijpen bijvoorbeeld vaak beeldspraak niet. Als zij aan een balie niet op de juiste manier worden aangesproken kan dat tot verward gedrag leiden of zelfs tot het gooien met voorwerpen.”

Training voor professionals

Een training aan professionals – van de politie, woningcorporaties, sociale wijkteams, justitie, ambulancediensten, maar ook baliemedewerkers – moet leiden tot meer bewustwording en herkenning van signalen. Dan gaat het om LVB, niet-aangeboren hersenletsel (NAH) en autisme spectrum stoornis (ASS). De Krosse: “Training alleen is niet genoeg. We bieden ook intervisie en advies bij complexe casuïstiek.”

Straatdokter en arts voor verstandelijk gehandicapten Michiel Vermaak

‘LVB? Ik noem het liever moeilijk lerend’

De dak- en thuislozenopvang in Rotterdam gebruikt een SCIL-screener om een indicatie te krijgen van het IQ van cliënten. Straatdokter Michiel Vermaak: “Als je weet dat iemand sowieso moeite heeft om zijn problemen op te lossen, is langdurige nazorg essentieel.”

Licht verstandelijke beperking. Michiel Vermaak is niet gelukkig met die term. “We spreken daarvan bij een IQ tussen de 70 en 85. En dan hebben we het wel over vijftien procent van de Nederlandse bevolking. Moeilijk lerend vind ik een betere term.”

Hulp in de nazorg

Michiel Vermaak heeft zijn punt gemaakt. Vermaak is arts voor verstandelijk gehandicapten bij Stichting Zuidwester, is straatdokter in Rotterdam en zit aan tafel bij het Veiligheidshuis. Uit onderzoek blijkt dat 37 procent van de dak- en thuislozen een IQ heeft onder de 85. “En deze groep heeft een andere aanpak nodig dan mensen met een hoger IQ. Vooral in de nazorg. Zij hebben vaak blijvend hulp nodig.”

Lager IQ door stress

En er is nog een aandachtspunt bij deze groep. Door stress daalt het IQ met soms wel 15 punten. Vermaak: “Dan kan je – als je uitgangswaarde 75 is – een actie misschien nog wel uitvoeren. Maar meerdere acties tegelijk wordt dan heel lastig. Ook daar moeten we tijdens de behandeling rekening mee houden. Ook als het gaat om verward gedrag.”

‘Mensen met een lager IQ hebben vaak nazorg nodig’

Goede indicatie

Bij de straatdokter in Rotterdam komen circa 800 dak- en thuislozen per jaar. Vermaak en zijn collega’s screenen ze vooraf met de SCIL-screener. Hierbij moeten ze een stukje schrijven en een paar vragen beantwoorden. “Het is geen diagnostisch instrument, maar het geeft wel een goede indicatie”, zegt Vermaak. “Het bleek inderdaad dat 35 tot 40 procent een IQ onder de 85 had. Deze mensen kun je behandelen voor hun psychische aandoening of voor hun verslaving. Maar als je ze na de behandeling aan hun lot overlaat, zie je ze heel snel weer terug.”

Geen netwerk

De rol van LVB-deskundige heeft Vermaak ook in het Veiligheidshuis. Gaat het over een persoon met verward gedrag, dan is hij degene die zijn hand opsteekt en zich afvraagt of iemand misschien een lager IQ heeft. Gewoon, omdat de behandeling dan anders moet zijn. “Gedetineerden kunnen binnen de structuur van de gevangenis best zelfredzaam zijn. Maar als ze weer naar buiten komen ontbreekt de structuur. Dat geldt ook voor dak- en thuislozen. Ze hebben vaak geen netwerk. Daar ga je dan met je zelfredzaamheid, ook bij mensen die van goede wil zijn. Zij hebben nazorg nodig. Soms is een ambulant begeleider die twee keer per maand een kop koffie komt drinken al voldoende.”

Maximaal optimaliseren

“Een sluitende aanpak, is dat mogelijk? Maximaal optimaliseren zeker wel!”

Toon Walravens, ervaringsdeskundige vanuit cliëntperspectief