De burger aan zet

Van confrontatie naar
co-creatie

De overheid wil graag dat we participeren. Maar participatie vraagt ook om wederkerigheid, anders brokkelt de legitimiteit van de overheid af. Zij moet daarvoor stappen zetten, maar mensen kunnen ook zelf het initiatief nemen. Van confrontatie naar co-creatie: een wandeling langs de mogelijkheden.


Overwin je schroom
De overheid is op zoek naar manieren om mensen bij beleid te betrekken. Daarop kunnen we wachten, maar we kunnen ook zelf beginnen. Dat vraagt soms om het overwinnen van schroom door negatieve ervaringen: ‘Ze luisteren toch niet naar ons’ of ‘Uiteindelijk drukken ze hun plan toch door’. Zie hier de kloof tussen burger en bestuur, het verlies van vertrouwen in het huidige systeem.

De kans dat je een overheid treft die naar je wil luisteren, is groter dan vroeger. Niet iedere ambtenaar zal de omslag hebben gemaakt en de overheid is zelf ook nog zoekende, maar het bewustzijn dat het anders moet groeit. Het vraagt doorzettingsvermogen wanneer je herhaaldelijk opnieuw moet bellen of mailen, maar je kunt gewoon op de overheid afstappen met een idee.
Natuurlijk moet de liefde van twee kanten komen: de overheid moet ontvankelijk zijn, ruimte inbouwen voor goede ideeën en je als eindbaas zien in plaats van als lastige burger die iets wil dat tegen haar plannen indruist.

Gewoon dóen
Als burger kun je gewoon op de overheid afstappen. Een Leidenaar die een verpakkingsloze winkel wilde openen, deed dat bijvoorbeeld toen hij in een winkelcentrum een leegstaand winkelpand zag. De Provincie stimuleert dat ook in het programma Slim Ruimtegebruik. De Leidenaar kon zijn winkel beginnen. Ander voorbeeld: in Rotterdam besloten ‘Marokkaanse vaders’ zelf om tijdens oudjaar straatmeubilair en andermans spullen te beschermen tegen vuurwerk.

‘Zorg ervoor dat de overheid je als eindbaas ziet en niet als lastige burger’

Bundel de krachten
Het helpt wanneer mensen zich groeperen. Krachten bundelen, kennis delen, expertises inschakelen. De overheid heeft dan eerder het idee dat je niet slechts een klagende burger bent, maar een zorg deelt of belang dient. Het is ook efficiënter voor de overheid om met een groep tegelijk te praten dan met afzonderlijke individuen die nog niet op één lijn zitten.
Bovendien: samen kom je tot een beter en samenhangender plan. Je wordt krachtiger en een serieuze partij. Zoals de clubs die binnen de nieuwe gemeente Alphen aan den Rijn bang waren voor sloop van oude boerderijen. Zij hebben zich gebundeld en zijn nu zelfs projectontwikkelaars vóór plannen in plaats van dat ze ertegen moeten procederen.
Een groep kan ook andere mensen die minder snel in actie komen of de weg weten helpen met kennis. In Leiden wijzen stadsambassadeurs mensen op de mogelijkheden van gasvrij wonen en gebruiken daarbij de financiële voordelen als prikkel.

Denk vanuit wensen
Traditioneel komen mensen in actie richting de overheid wanneer hun belang wordt geschaad: een nieuwe weg voor de deur, de sloop van een kerk, een wijziging van vliegroutes. Sterker is te denken wat achter het verzet zit. Dus niet wat je niet wilt, maar wat je wél wilt.

Zoek de meerwaarde voor de samenleving
Kijk of je idee meerwaarde heeft voor de buurt of de wijk. Hoe kleiner het belang en hoe geringer de meerwaarde, des te kleiner de kans van slagen. Voorbeeld is het betrekken van oudere buutbewoners bij activiteiten op school: ouderen raken weer betrokken bij de samenleving, kinderen leren van ouderen en het schoolaanbod neemt toe.

‘Wees er op tijd bij, voordat plannen al zijn dichtgetimmerd’

Wees er op tijd bij
Zorg dat je er in een vroeg stadium bij bent, nog voordat de plannen al zijn dichtgetimmerd. Ben je als bewoner te laat, dan leidt dat al snel tot een confrontatie met bijvoorbeeld de gemeente, omdat jouw ideeën en tijdpaden niet synchroon lopen. Investeer daarom in je contacten met de overheid.

Breng in kaart wat er al is
Voorkom dat iedereen opnieuw het wiel uitvindt. Er zijn al mensen met ideeën bezig. Er is dus al kennis en ervaring. Deel dat door groepen in kaart te brengen, zodat je elkaar kunt helpen en kennis kunt uitwisselen. In Zoetermeer maakten bewoners zelf een (digitale) kaart. Zij weten nu wat er speelt en wie ze om advies kunnen vragen.

Blijf betrokken: democracy bij click
Bewoners die actief zijn rond een project, zijn bij een volgend initiatief vaak weer uit beeld. Kunnen we die betrokkenheid niet vasthouden? Dat is lastig. Mensen haken aan op iets wat ze raakt of interesseert. Voor de rest zijn ze druk met andere bezigheden. En hadden we dat juist niet elke vier jaar uitbesteed aan volksvertegenwoordigers?
Gemeenten proberen wel platforms te creëren, zoals stads- en dorpslabs, maar die zijn toch vaak het terrein van witte, oudere mannen. Met een digitaal platform zou je meer bewoners kunnen bereiken. Koppel je dat platform aan andere gemakken (buurtnieuwtjes, burenhulp), dan zal het gebruik toenemen. En waarom mogen we maar eens in de vier jaar in de stemwijzers aangeven welke onderwerpen we belangrijk vinden? Het wordt tijd voor een app, waarin je kunt aangeven over welke onderwerpen je wilt meepraten: democracy by click.

Praktische aanbevelingen

Participatie? Zo pak je het aan

  • overwin schroom, dóe
  • vorm een groep
  • ga voor wat je wél wilt
  • bied meerwaarde voor de samenleving
  • bouw warm contact op wanneer het er nog niet heet aan toe gaat
  • wees op de hoogte om er vroeg bij te zijn
  • breng overzicht in alle initiatieven
  • bundel gemak aan je doelen
Aan dit essay werkten mee:Marcus Laan (Erfgoedhuis Zuid-Holland), Robert van Winden (Rijkswaterstaat), Rens Baltus (Omgevingsdienst West-Holland), Albert Elshof (Hoogheemraadschap Stichtse Rijnlanden), Onno van Eijk (Provincie Zuid-Holland), Sandra van Eijk (gemeente Oegstgeest), Pieter Dammers (Dunea), Rob Bernard en Roland van Vliet (deelnemers Zuid-Holland Community), Karin Eshuis (Veiligheidsregio Rijnmond), Brandon Pouw (Provincie Zuid-Holland), Jasper Schilling (CE Delft), Anne Marie Schwenke (Energiek Leiden), Arjen Wijnands (CGI), Wilco Wissen (tomatenkweker), Sjoerd Veerman (KNHM).