Thema: Polarisatie

Gamechangers als middel tegen polarisatie

‘Versterk het stille midden’

Trump die migranten uit Mexico ‘aliens’ noemt. Extreem rechtse voorlieden die vluchtelingen als ‘testosteronbommen’ bestempelen. Dergelijke uitspraken voeden polarisatie. Met het ‘Denkkader Polarisatie’ van Bart Brandsma krijg je er vat op en tools om die dynamiek te keren.

Allereerst is er nog een onderscheid te maken tussen polarisatie en een conflict. Een conflict speelt zich feitelijk af tussen mensen, polarisatie gaat om wat mensen rondom zo’n conflict van de tegenpolen vinden. Het is wij-zij denken. Bij polarisatie is sprake van gedachtenconstructies. Stel bijvoorbeeld dat Mohammed op het schoolplein Jantje slaat, dan is dat een feit. Een gedachtenconstructie is vervolgens dat ‘allochtonen gewelddadig zijn’. Aan polarisatie wordt brandstof geleverd met generieke uitspraken over de identiteit van de tegenpolen, zowel negatief als positief.
Laatste kenmerk van polarisatie is dat het een gevoelsdynamiek is. “Bij de moord op Marianne Vaatstra werd door dorpelingen gesteld dat iemand uit het AZC dat gedaan moest hebben”, noemt Otto Kamsteeg als voorbeeld, die als trainer is verbonden aan Inside Polarisation, onderneming van Bart Brandsma. “Zelfs nadat bleek uit DNA-onderzoek dat een Friese boer de dader was, wisten sommigen nog heel zeker dat een asielzoeker het misdrijf gepleegd had.”

Podium

Natuurlijke reflex is om je bij polarisatie op de pushers te richten, de mensen die de tegenpolen vormen. Bestuurders proberen vaak als bruggenbouwers beide kampen om de tafel te krijgen, om de tegenstelling te overbruggen. Maar daarmee dwingen zij mensen soms juist partij te kiezen, is de filosofie van Brandsma. Het ‘stille midden’ komt daarmee onder druk te staan. De groep joiners, die de pushers volgt, groeit. De middengroep wordt soms uiteindelijk zelfs het zwarte schaap.

'Verander van onderwerp: kies een vraag die bij de middengroep – en liefst ook de joiners – leeft.'

Verander

Met behulp van vier gamechangers is deze vicieuze cirkel te doorbreken.

  1. Verander de doelgroep: richt je niet op de pushers, maar versterk het midden.
  2. Verander van onderwerp: kies een vraagstuk dat bij de middengroep – en liefst ook de joiners – leeft. Je hebt het daarbij niet over meningen, maar over hoe een vraagstuk aan te pakken.
  3. Verander van positie. In plaats van bruggenbouwer stel je kaders vanuit het midden, met ruimte voor dialoog.
  4. Verander van toon, niet spreken in termen van goed of fout.

Mooi voorbeeld is hoe wijlen burgemeester Van der Laan van Amsterdam geen stelling innam toen de extreemrechtse organisatie Pegida en haar tegenhanger Antifa wilden demonstreren, maar stelde dat ‘wij Amsterdammers het recht op demonstratie heilig achten, maar dat er ook wettelijke grenzen zijn als het gaat om geweld’. Hij bleef uit de polarisatie, nam een geloofwaardige positie in.

Drie basiswetten, vijf rollen en vier gamechangers

Hoe ziet het Denkkader Polarisatie van Bart Brandsma eruit?

Drie basiswetten

  1. Polarisatie is een gedachtenconstructie. We creëren tegenstellingen in groepen mensen op basis van identiteitskenmerken
  2. Polarisatie heeft brandstof nodig: uitspraken over de identiteit van de tegenpool.
  3. Polarisatie is een gevoelsdynamiek. Praten over de identiteit van de ander is weinig feitelijk.

Vijf hoofdrolspelers

  1. De pushers zijn de mensen die het debat aanjagen, steeds extremere uitspraken doen. 
  2. De joiners zijn de aanhangers van de pushers. Ze liken, retweeten en steunen de pushers.
  3. Het stille midden. Deze mensen voelen de druk van de pushers om een kant te kiezen, maar blijven weerstand bieden aan de polarisatie.
  4. De bruggenbouwer. Hij stelt zich boven de polen en wil begrip kweken om de polarisatie op te heffen. Daarmee voedt hij vaak de polarisatie.
  5. De zondebok. Als de polarisatie maximaal is wordt er een zondebok gezocht. Dat kan de bruggenbouwer zijn of het stille midden.

Vier gamechangers

  1. Versterk het midden in plaats van de polen te bestrijden.
  2. Formuleer het juiste vraagstuk voor het midden en volg niet de retoriek van de pushers.
  3. Ga niet boven de partijen staan, maar zorg voor een bindende positie onderin het midden.
  4. Vind de toon die bindt. Niet oordelend, maar wel krachtig en helder.

Dit
vind
ik
ervan

Dit vind ik ervan

Nina de Jong, gemeente Utrecht:

‘Ik wil gamechangers inzetten’

“Inderdaad zie je dat de overgrote meerderheid zich vaak stilhoudt en dat mensen gedwongen worden partij te kiezen. Ik herken het van de studie Internationale Betrekkingen en Conflict Studies. Nu ben ik zelf ook iemand die snel een mening heeft. Omdat ik dat snel doe, ben ik wel benieuwd hoe je nu de gamechangers kunt inzetten, hoe je een andere positie kunt innemen of een andere toon kunt hebben.”

Dorien Zandvliet, wethouder Zorg en Welzijn, Jeugd, Onderwijs in Alblasserdam:

‘Ander denkkader’

“Alblasserdam is heel divers. Als er iets gebeurt, zoals onlangs met de Nashville verklaring, kan dat leiden tot polarisatie. Je natuurlijke neiging als bestuurder is om die polarisatie te ‘managen’, te fungeren als bruggenbouwer. Maar als je daarmee onbewust de uiterste meningen aan het voeden bent, dan is dat niet de juiste weg. Brandsma biedt een ander denkkader. Als we als overheid beseffen dat het zo werkt, kunnen we rollen beter inzetten.”

Frank Hustin, beleidsadviseur regiobureau Integrale Veiligheid Oost-Brabant:

‘Beeldvorming en woordkeuze belangrijk’

“Het is voor bestuurders niet altijd eenvoudig om te reageren op incidenten in hun gemeente. De burgemeester is burgervader, maar ook politicus die moet optreden. Als bruggenbouwer kiest hij toch vaak – bewust of onbewust – positie en kan daarmee de polen voeden. Het model van Brandsma biedt goede handvatten om inzichtelijk te maken wie welke positie inneemt en wat een goede communicatiestrategie is. Hoe kan je nou op een verstandige wijze het debat voeren? Beeldvorming en woordkeuze zijn daarin heel belangrijk. Maar ook – in rustiger tijden – het goed in kaart brengen van sleutelfiguren in de wijk. Op hen kan je terugvallen als polarisatie dreigt.”