Drie perspectieven

Wie kunnen er beter over laaggeletterdheid vertellen dan de mensen die het zelf aangaat? Ervaringsdeskundige Jos Niels en spreker Anke Siegers vertellen over de weg die ze hebben afgelegd. En de Nationale Ombudsman heeft een voorstel voor een nieuw woord: samenredzaamheid.

‘Betrek laaggeletterden, luíster naar ze’

Jos Niels, dagvoorzitter

Jos Niels kreeg als kind een ongeluk aan zijn oog waardoor hij lang school miste. Toen hij in de vijfde klas zat, zei zijn leraar tegen hem: “Het maakt niet uit dat je niet kunt leren, Jos, er zijn ook stratenmakers nodig.” Jos werd geen stratenmaker. Hij begon een eigen bloemenzaak, samen met zijn vrouw. Maar lezen en schrijven kon hij niet.

“Als er klanten belden voor een bestelling zei ik altijd: “Ik geef u even aan een collega, ik heb mijn handen vol.” En was ik alleen, dan zette ik afkortingen op het briefje, zoals r r voor rode rozen en f voor fresia’s. Mijn vrouw las onze kinderen voor, dat deed ik nooit. Toen ze er een keer niet was en mijn zoon vroeg of ik een boekje wilde voorlezen, vertelde ik het verhaal van kabouter Plop in mijn eigen woorden. “Dat staat er niet papa”, zei hij. Toen heb ik op de trap zitten huilen van schaamte. Op een gegeven moment zag ik in de krant een oproep voor een cursus ‘Beter leren lezen en schrijven’. Ik ben nog altijd trots dat ik die drempel, ook al was hij hoog, ben overgegaan en op mijn vijftigste heb leren lezen en schrijven.”

‘Wat voor jou normaal is, is voor mij niet normaal’

Niet normaal
“Ik heb hiermee veel te lang gewacht, maar het is zo fijn de ondertiteling en de krant te kunnen lezen, mijn kleinkinderen te kunnen voorlezen, een brief te kunnen schrijven. En nu ben ik zelfs dagvoorzitter op het congres van Tel mee met Taal. Vaak merk ik dat professionals het wiel zelf willen uitvinden. Maar het mooie is: hier komen alle wielen bij elkaar en samen maken we er een rijdende auto van. Wat ik professionals wil meegeven is dat de schaamte bij laaggeletterden vaak groot is. En dat we moeten proberen om die muren van schaamte af te breken. Dat doen we door echt naar de laaggeletterden te luisteren en ze te betrekken bij de ontwikkeling van bijvoorbeeld formulieren en campagnes. Want wat voor jou normaal is, is voor mij niet normaal.”

Ze is organisatiepsycholoog en dyslectisch, Anke Siegers. Kampioen zichzelf onzichtbaar maken als de klas ging voorlezen. Niet zo bijster intelligent volgens de hoofdmeester. Advies huishoudschool. Het werd mavo, zelfs havo, theaterschool en pabo. Gaandeweg overwon ze haar onzekerheid.

Pas toen haar dochter ook dyslectisch bleek te zijn, ging Anke zich er sterk voor maken. De schaamte die ze in haar jeugd voelde, wilde ze haar kind besparen. Gelukkig was de samenleving inmiddels veranderd. Projecten en programma’s schieten als paddenstoelen uit de grond. Ankes dochter kreeg de hulp die ze nodig had. Veel anderen echter nog niet. Niet omdat ze niet geholpen kunnen worden, maar omdat ze zich niet bekend maken.

‘Veel laaggeletterden krijgen niet de hulp die ze nodig hebben, omdat ze zich niet bekend maken’

De nieuwe route
Voor hen heeft Anke ‘de nieuwe route’ uitgestippeld. Die begint – zoals voor elk probleem in het sociale domein – met de vraag: wie hebben er last van laaggeletterdheid? Natuurlijk, de laaggeletterde zelf. Maar ook de partner, de kinderen. Buren die de post moeten openmaken, vrienden, collega’s die moeten bijspringen. Veel mensen zijn onderdeel van de problematiek. “Betrek dan ook al die partijen bij de oplossing ervan”, zegt Anke. “Ze hebben er immers allemaal baat bij.” In die gelijkwaardige situatie durven laaggeletterden sneller voor hun problemen uit te komen. Dan kunnen al die hulpverleners wél aan de slag.

‘Ik was kampioen onzichtbaar maken’

Anke Siegers, organisatiepsycholoog

‘Iedereen moet mee kunnen doen’

Reinier van Zutphen, Nationale Ombudsman

Zelfredzaamheid moet plaats gaan maken voor samenredzaamheid, betoogt de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. Zo zorgen we ervoor dat iedereen in de maatschappij kan meedoen. Dat vraagt iets van alle burgers, maar ook van de overheid.

“Bij het aanvragen van een uitkering, op school, bij de politie, de Belastingdienst: overal is taal ongelooflijk belangrijk. We verwachten veel van mensen. Een tijd lang hadden we het over de ‘zelfredzaamheid van burgers’. We dachten dat mensen het zelf wel konden regelen als ze bijvoorbeeld schulden hadden of als er jeugdhulp nodig was. Dat bleek een verkeerde veronderstelling. Daarvoor in de plaats moeten samenredzaamheid en ondersteuning komen. Bijvoorbeeld van schuldhulpmaatjes en mantelzorgers. Iedereen moet mee kunnen doen. Anders wordt het leven steeds ingewikkelder en steeds minder leuk. Af en toe geven ik en mijn 170 collega’s de overheden op hun donder. We herinneren ze eraan dat dingen eenvoudiger moeten. We willen dat er weer mensen tegenover ons zitten. Een computer is handig, maar als je er niet uitkomt, wil je even iemand kunnen bellen. Of je wilt dat iemand bij je aan tafel komt, zodat je kunt uitleggen waarom je bepaalde hulp nodig hebt.”

‘Een computer is handig, maar als je er niet uitkomt wil je even iemand kunnen bellen’

Steffie
We hebben ook kritisch naar onze eigen site en formulieren gekeken. Die waren niet altijd even vriendelijk. We hebben dat aangepakt en ik ben er trots op dat we nu taal gebruiken die iedereen begrijpt. Het heeft echt geholpen. Op de site werken we met Steffie. Die legt uit wie we zijn, wat we doen, maar ook wat andere overheden zijn. We moeten het zó uitleggen dat iedereen begrijpt wat er staat. Nu komen nog vooral hoger opgeleiden naar ons toe. Niet de mensen met schulden, die lager opgeleid zijn. Die mensen moeten ook alle berichten van de overheden snappen. Geef dus een signaal af wanneer de Ombudsman een rol kan spelen. Als er iets is, vertel het ons.”

Speciaal voor Tel mee met Taal is de minidocumentaire ‘(On)begrijpelijke taal’ gemaakt. Over de rol van instanties met betrekking tot laaggeletterden met financiële problemen. Bekijk hier hoe een incassobureau en gemeente hun werkproces hebben aangepast en eenvoudiger zijn gaan communiceren.

DEEL HET E-ZINE