Aan de slag met formatief leren

School in ontwikkeling: van cijfers naar feedback

Alle brugklasleerlingen op het Kaj Munk College in Hoofddorp werken volgens het principe van formatief leren. De leerresultaten in de vorm van cijfers staan niet langer centraal, de nadruk ligt op het persoonlijke leerproces. Briënne ten Napel (rector) en Robert Claassen (teamleider) vertellen hoe zij samen met het docententeam aan de slag zijn gegaan met deze onderwijsvernieuwing.

Veel initiatieven, te weinig eenheid

“Ik ben gevallen voor deze school, omdat er veel autonomie en toewijding was. Er zijn scholen waar je heel erg moet duwen om iets nieuws van de grond te krijgen, maar hier was dat juist het omgekeerde.” Toen Briënne in 2017 startte op het Kaj Munk viel het enthousiasme van het docententeam haar meteen op. Aan de andere kant werd ook duidelijk dat er meer eenheid moest komen. “Collega’s hadden niet voldoende scherp voor ogen waar we naartoe gingen. Het ontbrak aan een eenduidige visie en koers.” Een duidelijk vraagstuk voor de schoolleiding was dus hoe ze meer focus konden aanbrengen, zonder af te doen aan het bruisende karakter van de school.

Verbeteren van het leerklimaat

Op basis van gesprekken met collega’s bracht de schoolleiding de aandachtspunten in kaart. Verbetering van het leerklimaat bleek een belangrijke ambitie te zijn. Er was veel behoefte aan echte aandacht voor leerlingen en meer oog voor het individuele leerproces. De urgentie werd door collega’s gevoeld, omdat de onderwijs-resultaten op een aantal punten achterbleven. Briënne: “Er was zoveel kwaliteit binnen de school, maar het kwam in de resultaten nog niet voldoende tot uiting.” Op het Kaj Munk College was al een enthousiaste werkgroep bezig met formatief leren en verbeteren van het leerklimaat, daarom was het een logische keuze om daar als school mee verder te gaan. Maar hoe start je vervolgens zo’n ingrijpende onderwijsvernieuwing?

‘Het is voor de leerlingen én voor hun ouders natuurlijk ook een enorme cultuuromslag. Leerlingen willen soms toch graag weten: heb ik nou een zes of een zeven voor dat vak?’

Voorbereidingen achter de schermen

Aan formatief leren in praktijk ging een jarenlange voorbereiding vooraf. Samen met collega-teamleider Irene Prins volgde Robert Claassen de leergang Strategisch HRM. Daardoor is het balletje versneld gaan rollen. Met het AMO-model in het achterhoofd heeft de schoolleiding met alle 180 docenten van het Kaj Munk een AMO-gesprek gevoerd. Robert: “Door verschillende vragen aan collega’s voor te leggen, wilden we erachter komen of zij het principe van formatief leren zagen zitten. Het ging om vragen als: denk je dat jij volgens het principe van formatief leren kunt werken? Welke belemmeringen zie je? Ben je bereid om hier extra in te investeren?” Op die manier is formatief leren breed in de school geïntroduceerd.

Draagkracht creëren

Bij een organisatieverandering als deze is het natuurlijk cruciaal dat er voldoende draagvlak is. Robert: “Het is ontzettend belangrijk om het docententeam serieus te nemen en centraal te stellen. Zij zijn de professionals, zij moeten het uiteindelijk gaan doen.” En natuurlijk helpt het dan dat je een aantal wetenschappelijke concepten inzet die hun waarde hebben bewezen. Briënne: “Tien jaar geleden had ik meer de neiging gehad om te zeggen; zo gaan we het doen. Nu konden we op basis van de AMO-gesprekken laten zien dat het voorstel breed gedragen wordt in de organisatie. We hebben van tevoren heel duidelijk aangegeven: als het merendeel van de collega’s het niet ziet zitten, dan doen we het niet.”

‘Formatief leren is een middel, geen wondermiddel. Maar de eerste ervaringen zijn zeker positief.’

Formatief in de praktijk

Sinds vorig schooljaar is formatief leren voor alle brugklasleerlingen op het Kaj Munk College vaste prik. Concreet betekent het dat leerlingen per vak leerdoelen formuleren en feedback krijgen op hun voortgang. Zo zijn zij meer betrokken bij hun leerproces en kunnen docenten hen beter begeleiden. Voortgang meten door middel van cijfers verschuift steeds verder naar de achtergrond, maar is niet helemaal verbannen. Briënne licht toe: “Dat is het dubbele in Nederland; we willen leerlingen motiveren, hen de ruimte geven, maar uiteindelijk moeten zij toch eindexamen doen. Daarom hebben we gekozen voor een combinatie: we werken volgens de principes van formatief leren, maar we nemen een aantal keer per jaar toetsen af waar leerlingen een cijfer voor krijgen.” Robert voegt daaraan toe: “Het is voor de leerlingen én voor hun ouders natuurlijk ook een enorme cultuuromslag. Leerlingen willen soms toch graag weten: heb ik nou een zes of een zeven voor dat vak?”

De balans opmaken

Tijd om de balans op te maken: hoe is het na een schooljaar formatief leren op het Kaj Munk College? Briënne: “Formatief leren is slechts een middel, geen wondermiddel. Maar de eerste ervaringen zijn zeker positief.” Niet alleen de rol van docent, ook de rol van de schoolleider is door dit proces veranderd, geeft Robert aan. “Voorheen gaven we leiding aan een oneindige ruimte, omdat er te weinig focus was. Nu er duidelijke kaders staan met betrekking tot een zichtbaar leerklimaat, kunnen we gerichter leidinggeven aan het team.”

Gouden tip

“Het is ontzettend belangrijk om het docententeam bij zo’n vernieuwing serieus te nemen en centraal te stellen. Zij zijn de professionals, zij moeten het uiteindelijk gaan doen.”